Meble Antyki

Projektanci znakomitych mebli Art Deco musieli teraz-przetwarzać swoje tradycyjne formy tak, by można je było realizować w przemysłowych, technologiach i materiałach. Na przykład Renę Laliąue poszerzył tradycyjne użycie szkła w swoich projektach serii szklanych stołów i konsol. Chętnie używano żelaza w wytwarzanych manufakturowo meblach, które w latach dwudziestych projektowali m.in. Edgar Brandt, Raymond Subes, Michel i Jules Nics, Paul Kiss, Adelbert Szabo i Richard Desvallieres. W końcu lat dwudziestych drewna praktycznie nie stosowano już w meblach prezentowanych na dorocznych salonach. Złoty wiek, wiek chwały francuskich ebenistów, odchodził w przeszłość. Read the rest of this entry »

Niektóre zalety konstrukcji z okresu gotyku zostały nieco zlekcewa­żone w początkowym okresie czasów nowożytnych. Ogólnie można po­wiedzieć, że projektanci Renesansu, jak to wykazują przykładowo przed­stawione rysunki krzeseł rozwiązania konstrukcyjne, nie zwracali jednak baczniejszej uwagi na istotny warunek dobrej konstrukcji, tj. na celowe zastosowanie podsta­wowego tworzywa konstrukcyjnego — drewna. Można przypuszczać, że główny wysiłek projektantów skierowany był na zewnętrzną ozdobność mebla, o czym świadczyć mogą liczne i misterne rzeźby oraz ozdobne materiały pokryciowe mebli tapicerowanych. Wiązało się to ze szczy­towym rozwojem rzemiosła w epoce Odrodzenia. Read the rest of this entry »

Po upadku pierwszego cesarstwa Napoleona I nastał we Francji okres tzw. Restauracji, a nowy styl za czasów Karola X zrezygnował z brązów przy meblach na rzecz bogatych intarsji. W dalszym cią­gu zachowały się niektóre formy mebli empire jak np. łoża w kształ­cie łodzi (bateau), czy to parad­nego z baldachimem, ustawianego nadal zwykle wzdłuż ściany. Łóż­ko z Musee des Arts-decoratifs w Paryżu, pochodzące z czasów Ka­rola X, ustawione we wnęce okiennej, z zespołem potrójnych kotar i firanek, jest wspaniałym przykładem łóżka-łodzi, do które­go wstępuje się po stopniach. Inaczej niż we Francji kształtowa­ły się ówcześnie formy łóżka w innych krajach europejskich. Wprawdzie styl empire, pozosta­wił tam trwały ślad, jednak rozwój nowych form dekoracji bazowa! teraz na guście klasy mieszczań­skiej. Biedermeier był to pierwszy styl burżuazji, a jego ojczyzną byty kraje niemieckie. Ówczesne łóżka niekiedy zachowały formy wywo­dzące się z empiru, z. przyczółkami w formie wolut lub prostymi, z ko­lumienkami najczęściej w kolorze czarnym. Mebel stał się przede wszystkim wygodny, nie rezygnu­jąc jednak z zalet natury estetycznej. Read the rest of this entry »

Przygotowanie powierzchni do odświeżania. Restaurując stare meble należy pa­miętać, że część piękna starego mebla zawarta jest w śladach jego starości i uprzedniego użytkowania. Nie trzeba więc ze starego mebla robić nowego, co się często zdarza, jeśli restaurator amator uważa, że stara powłoka wykoń­czeniowa musi być koniecznie usunięta i położona nowa. Jeżeli oryginalna po­włoka jest gładka, dobrze przylegająca do podłoża i nie ma ubytków, nie należy jej usuwać.
Stare wykończenia często tracą po­łysk, żółkną i w wyniku nagromadzenia się brudu w czasie długotrwałego użyt­kowania stają się brudnobrązowe. Wy­kończenia polituro we i werniksowe męt­nieją w warunkach zbyt dużej wilgotno­ści, natomiast w zbyt małej wilgotności pękają. Ponadto, powłoki mogą być przypadkowo zabarwione kwasem czy atramentem, mogą występować na nich białe plamy wywołane stawianiem gorą­cych naczyń, działaniem wody lub al­koholu. Niekiedy uszkodzenia te można usunąć, a gdy jest to niemożliwe należy zdjąć całą powłokę i wykończyć powie­rzchnię od nowa tym samym materia­łem wykończeniowym. Często wystar­czy położyć na powłokę jedną warstwę tego samego materiału wykończeniowe­go, który był oryginalnie użyty. Naj­pierw jednak trzeba usunąć z powłoki wszelkie woski znajdujące się w pastach używanych do konserwacji powierzch­ni. W tym celu należy powierzchnie woskowane przetrzeć czystą szmatką zwilżoną terpentyną, powierzchnie poli-turowane przemyć terpentyną, a później benzyną lub tylko benzyną, a powierz­chnie pokryte lakierami lub emaliami syntetycznymi przetrzeć szmatką zwil­żoną wodnym roztworem sody (2 czu­bate łyżki stołowe sody na 4 1 gorącej wody). Zmyte powierzchnie należy przemyć czystą wodą i osuszyć suchą szmatką. Powierzchnie okleinowane muszą być traktowane szybko i każda z nich oddzielnie, aby gorący roztwór nie odkleił okleiny. Kiedy mebel wy­schnie, powierzchnię należy delikatnie oszlifować i pokryć oryginalnie użytym materiałem wykańczającym.

Odświeżanie powłok mebli zmatowiałych i wyblakłych. Powierzchnie mebli wykończone politurą szelakową mogą być regenero­wane mieszaniną składającą się z 2 czę­ści oleju parafinowego i 1 części politury z białego szelaku. Mieszaninę należy wcierać w kierunku przebiegu włókien szmatką (w przypadkach niewielkich zniszczeń) lub wełną stalową 3/0, a na­stępnie wytrzeć powierzchnię do sucha czystą szmatką.
Zmatowiałe lub zmętniałe powierzch­nie wykończone werniksem traktuje się mieszaniną surowego oleju lnianego i terpentyny w stosunku 1:1, używając do tego celu gęsto tkanej szmatki o twar­dej teksturze. Powierzchnie rzeźbione antycznych mebli czyści się za­równo środkami wyżej wymienionymi, jak i preparatami znajdującymi się w handlu, za pomocą małej szczoteczki lub twardego pędzla. Powierzchnie te suszy się szmatką nawiniętą na cienki patyk (aby dostać się do trudno dostęp­nych miejsc). Po oczyszczeniu powłoki pokrywa się ją pastą woskową.
Usuwanie plam z powłok lakiero­wych. Poniżej zostaną podane metody usuwania plam środkami łagodnymi aż do najbardziej agresywnych (silnie dzia­łających)

• Plamę przetrzeć ściereczką lub wełną drzewną umoczoną w oleju o niskiej lepkości (może to być olej do maszyn do szycia, olej cytrynowy, parafinowy, z oliwek lub świeży olej lniany), a następnie wcierać go wzdłuż włókien drze­wnych i osuszyć powierzchnię miękką szmatką. Umoczyć palec w oleju o niskiej lepkości, potem w soli stołowej i wcierać tę mieszaninę aż do momentu zlikwido­wania plamy. Zmoczyć szmatkę w czystej wodzie, wycisnąć i zwilżyć słabym roztworem amoniaku. Delikatnie i na moment do­tknąć plamy, a następnie wyszorować ją inną suchą szmatką. Metoda jest dobra szczególnie, jeśli mamy do czynienia z wykończeniami werniksowymi; stoso­wanie jej wymaga jednak doświadcze­nia.
• Plamę wyszorować nałożonym na szmatkę łupkiem polerskim i niewielką ilością oleju o małej lepkości. Postępo­wać jak w metodzie pierwszej.
• Wyszczotkować plamę (gęstą) pastą przygotowaną ze sproszkowanego pu­meksu i oleju używając szmatki podob­nie jak w metodzie pierwszej. Również i ta metoda jest wskazana przy wykoń­czeniach werniksowych.

Jeśli plamy nie udało się zlikwido­wać jednym z wyżej opisanych sposo­bów, trzeba usunąć fragment zniszczo­nej powłoki, a nastąpnie ją uzupełnić.
Usuwanie rys. Drobne rysy powierz­chniowe usuwa się polerując powierzch­nie środkiem czyszczącym powłokę z domieszką barwnika. Dobór środka zależy od rodzaju wykończenia. Powierzchnie mebli wykończone olejem poleruje się wzdłuż włókien wełną drze­wną zwilżoną rzadkim olejem mineral­nym, pokostem lub olejem parafino­wym. Powierzchnie mebli wykończone politurą szelakową przeciera się rzadką politurą lub spirytusem denaturowanym w celu zmiękczenia wierzchniej warstwy i wy­równania rys. Powierzchnie mebli wykończone wernik­sem przeciera się szmatką zwilżoną w ter­pentynie.

W przypadku miejscowych uszko­dzeń powłoki, np. spękań czy głębszych porysowań, wykonuje się tzw. zaprawkowanie. Polega ono na malowaniu oryginalnym wyrobem lakierowym uszkodzonych fragmentów o stosunko­wo niewielkiej powierzchni, szlifowaniu i polerowaniu.

Układ tapicerski sprężynowy różni się od niesprężynowego tym, że pomiędzy podłożem a warstwą wyściełającą znaj­duje się warstwa sprężynująca. W trady­cyjnym układzie tapicerskim jest ona złożona z pojedynczych sprężyn jedno-lub dwustożkowych (lejowych) powią­zanych odpowiednio sznurkiem.
Uszkodzenie tego typu tapicerki po­lega zwykle na naddarciu lub zerwaniu pasów tapicerskich, zerwaniu sznuro­wali układu sprężynowego lub uszko­dzeniu wyściółki przez pęknięte spręży­ny.
Wymiana pasów tapicerskich. Jeśli tapicerka uległa deformacji na skutek pęknięcia pasa tapicerskiego, pas należy wymienić na nowy. W tym celu mebel należy odwrócić pasami do góry, usta­wiając go w ten sposób, aby powierzch­nia pasów była pozioma. Wyciągaczem gwoździ wyjąć gwoździe, które mocują płótno przykrywające pasy, odbić usz­kodzony pas i przybić nowy, napinając go znanym już sposobem.
Jeśli uszkodzonych jest kilka pasów, należy usunąć wszystkie sznurki wiążą­ce uszkodzone pasy ze sprężynami oraz pasy. Jeżeli po zdjęciu pasów okaże się, że wiązania sprężyn są uszkodzone i po­przerywane, przed przybiciem pasów należy powiązać sprężyny nowym sznur­kiem. Istnieją dwa sposoby wiązania sprę­żyn — prostokątny, zwany francuskim, i przekątny, zwany niemieckim. W oby­dwu przypadkach wiązanie sprężyn mo­że być pełne i dzielone. W wiązaniu pełnym wszystkie sprężyny są ze sobą powiązane i pracują łącznie, natomiast w wiązaniu dzielonym rząd sprężyn umocowanych na krawędziach nie jest związany z pozostałymi sprężynami.
W wiązaniu francuskim górne oka każdej sprężyny wiązane są w czterech miejscach jednym sznurem, a przestrzenie między okami sznurowa­ne jednym sznurem na środku lub dwo­ma sznurami przebiegającymi blisko każdego oka. Sznury w miejscu ich skrzyżowania wiązane są między sobą podwójną pętlicą.
Niemiecki sposób wiązania sprężyn wymaga 8-krotnego wiązania każdego oka sprężyny i dlatego jest ono o wiele sztywniejsze i mocniejsze od francuskie­go. Cechą charakterystyczną tego ro­dzaju wiązania jest przebieg wszystkich sznurów przez środek każdego oka sprę­żyny, przy czym sznury o prostopadłym do siebie położeniu wiązane są wokół drutu tylko przez przewinięcie, a sznury przekątne — węzłem pętlicowym zam­kniętym. Do najprostszych należy węzeł okrętkowy, który powstaje na skutek prze­winięcia sznura wokół drutu. Bardziej trwały jest węzeł pętlicowy. Po dokona­niu przewinięcia luźnego końca sznura wokół drutu oka sprężyny, przekłada się go ponad naciągnięty sznur w lewą stronę i wyciąga pod drutem oka spręży­ny. Tę samą pętlicę można wykonać przeciągając sznur od spodu. Miejsca skrzyżowania sznurów wiąże się za po­mocą podwójnego węzła pętlicowego. Jeśli po utworzeniu węzła pętlicowego koniec sznura przeciągniemy przez po­wstałe w sznurze oczko, to powstanie węzeł pętlicowy zamknięty, który trwale ustala położenie sprężyny, szczególnie wówczas, kiedy za jego pomocą wzmac­nia się węzeł okrętkowy. Po ustaleniu systemu wiązania sprę­żyn należy przygotować sznur do wiąza­nia sprężyn o długości równej czterem długościom oskrzyni bocznej. Odmie­rzony sznur trzeba podzielić na tzw. nastawny — równy 1,5 długości oskrzy­ni, i wiążący — równy 2,5 długości oskrzyni. Sznurem nastawnym wyzna­cza się wysokość i położenie sprężyn, a wiążącym kształtuje formę układu sprężyn przez zagęszczenie przestrzeni między sprężynami w celu lepszego pod­parcia wyściółki. Na każdy rząd sprężyn przypada jeden sznur nastawny i jeden wiążący.
Najpierw wiąże się sznurem nasta­wnym trzeci zwój poniżej oka sprężyny i oko sprężyny w czwartym rzędzie. Następnie wiąże się oko i pierwszy zwój poniżej oka sprężyny z trzeciego rzędu i przechodzi do drugiego rzędu, wiążąc drugi i trzeci zwój sprężyny poniżej oka, a następnie wiąże się czwarty i szósty zwój sprężyny z pierwszego rzędu, a koniec sznura przybija do przedniej o-skrzyni.
Wiążąc sznur nastawny należy za­chować pochylenie do przodu pierwsze­go rzędu sprężyn, a brzegi oka sprężyn muszą tworzyć jedną linię z zewnętrzną krawędzią oskrzyni.
Stosując sznur wiążący wykonuje się zawsze węzły pętlicowe. Sznurem wiążą­cym ujmuje się oko sprężyny czwartego rzędu z dwóch przeciwnych stron, następnie w ten sam sposób wiąże się oko sprężyny trzeciego rzędu, dalej oko i pierwszy zwój poniżej oka sprężyny drugiego rzędu i wre­szcie trzeci oraz piąty zwój sprężyny pierwszego rzędu . Koniec sznura przybijamy do przedniej oskrzyni.
Ostateczne zesznurowanie sprężyn uzyskuje się przez ich ujęcie przy przed­niej krawędzi oskrzyni. W tym celu wiąże się dwukrotnie oko sprężyn pier­wszego i drugiego rzędu, reguluje wyso­kość naciągnięciem sznura, który nastę­pnie przybija się do przedniej oskrzyni.
Pozostałym odcinkiem sznura wiąże się piąty zwój i oko pierwszego rzędu. W celu uformowania krawędzi tapicerki, po zakończeniu wiąza­nia sprężyn mocuje się do nich drut blaszkami stalowymi lub sznurkiem. Sznurek przywiązuje się do drutu za pomocą węzła suwanego. Okręca się nim jedną i drugą stronę węzła na sprężynie, robi poprzeczną pętlę (tuż przy drucie) i wiąże węzeł pętlicowy. W ten sposób wiąże się kolejno wszyst­kie sprężyny, mocując ostatecznie sznu­rek do ramy lub do ostatniej sprężyny. Jeżeli wysokość sprężyn równa się wyso­kości oskrzyń, sprężyny wiąże się syste­mem francuskim (rozpoczynając od strony oparcia), przy czym dla zwartości swobodnie pracującego układu wiąże się je co najmniej raz z niżej położonymi zwojami pierwszego, drugiego i czwarte­go rzędu sprężyn.
Po naprawie uszkodzonych wiązań sprężyn należy przybić nowe pasy i przy­twierdzić do nich sprężyny, które po­winny być umieszczone dokładnie na skrzyżowaniach pasów i przyszyte do nich najmniej w czterech miejscach. Ko­niec zwoju sprężyny powinien być przyszyty do pasa wygiętą igłą, dzięki czemu sprężyna nie będzie się przesuwała w czasie użytkowania mebla. Gdy pasy zostaną wymienione na nowe, dookoła ramy przybija się oderwane poprzednio płótno.
Wymiana sprężyn. Wymiana sprę­żyn należy do czynności najbardziej pracochłonnych. Jest ona konieczna wówczas, gdy drut sprężyny pęknie, co może spowodować rozdarcie wyściółki i wydostanie się sprężyny na zewnątrz mebla. Niezależnie od ilości pękniętych sprężyn należy zerwać układ pasów, następnie rozwiązać sprężyny uszkodzo­ne i zastąpić je nowymi. W tym celu należy rozwiązać górne wiązania sprę­żyn sąsiadujących z uszkodzoną spręży­ną, a końcówki sznura związać z nowym sznurem stosując węzeł . Uzyskujemy wówczas dostatecznie długi sznur, co umożliwi łatwe wiązanie sprężyn. Może się zdarzyć, że stare sprężyny ulegną deformacji. Aby tego nie przeo­czyć, przed zamocowaniem pasów nale­ży sprawdzić, czy wszystkie sprężyny są jednakowej wysokości i usta­lić, czy między osią sprężyny a płaszczy znami jej górnej i dolnej podstawy jest kąt prosty Wysokość sprężyn wyrównuje się ściskaniem, rozciąga­niem i skręcaniem sprężyn o tej samej liczbie zwojów. Ustalenie kąta prostego między osią sprężyny a płaszczyznami górnej i dolnej podstawy jest równie ważne jak ustalenie jednakowej wyso­kości sprężyn. Sprężyna postawiona na poziomej płycie powinna mieć płaszczy­zny podstaw równoległe względem sie­bie i centryczne względem osi sprężyny. Aby to uzyskać, sprężynę należy zamo­cować w imadle i pociągać kombinerka­mi odpowiednie zwoje, aż do uzyskani; żądanego kształtu.

Typowym układem tapicerskim nie­sprężynowym jest podłoże twarde (płyta pilśniowa sklejona z desek lub sklejka zamocowana w ramie) albo pasy przybite do ramy. Do takiego podłoża przybite jest płótno jutowe, a na nie nałożona wysciółka, przykryta gęstym, mocnym płótnem i dekoracyjnym materiałem po­kryciowym. Powierzchnia przybitego do podłoża płótna przeszyta jest szpaga­tem przez wyściółkę, uniemożliwiając jej przemieszczanie się. Wyściełanie nie-sprężynowe stosuje się najczęściej w sie­dziskach, poręczach oraz oparciach krzeseł i foteli. Jest to tak zwane wyście­łanie płaskie bez ukształtowanych brze­gów, czyli krawędzi tapicerskich.
Demontując uszkodzony układ tapicerski należy zapamiętać kolejność poszczególnych warstw i ściegi, jakimi te warstwy były połączone oraz sposób rozmieszczenia gwoździ.
Wymiana pasów. Przy tego rodzaju układach najczęściej ulegają uszkodze­niu pasy tapicerskie, które przecierają się na krawędziach ram lub w miejscach, gdzie się krzyżują. Przetarte pasy należy wymienić na nowe. W tym celu należy:

• usunąć gwoździe mocujące ma­teriał pokryciowy,
• zdjąć materiał pokryciowy i usu­nąć wyściółkę,
• zdjąć płótno pokrywające pasy i oderwać zniszczone pasy,
• nałożyć nowe pasy.

Pasy nakłada się od środka, jedno­cześnie na lewo i na prawo od pasa środkowego, a odległość między nimi nie powinna utrudniać ich przeplatania. Aby pasy zostały właściwie naciągnięte, należy zastosować naprężacze pracujące na zasadzie dźwigni, to znaczy jeden swobodny koniec napina pas, a drugi oparty jest na zewnętrznej powierzchni ramy lub oskrzyni. Wszystkie pasy po­winny być jednakowo naciągnięte, gdyż nierównomierne ich naciągnięcie może spowodować zniekształcenie ramy oraz naddarcie pasów. Pasy naciąga się siłą około 700 N lub tak, żeby wydłużenie pasa wynosiło od 5 do 10% pracują­cej długości pasa. Do przybijania pa­sów tapicerskich służą gwoździe z pół­okrągłą główką. Gwoździe te należy rozmieszczać na przemianlegle, gdyż rozmieszczenie ich w linii prostej może doprowadzić do pęknięcia ramy (rys. 136). Aby wzmocnić miejsca przybicia i zapobiec przedzieraniu się pasów, pod gwoździe podkłada się paski skóry lub tekturę. Po założeniu pasów należy ko­lejno zamocować pozostałe warstwy układu tapicerskiego.
Naprawa warstwy wyściełającej. Często przyczyną uszkodzenia wyściół­ki są zerwane szwy ustalające położenie wyściółki, zdeformowanie układu tapicerskiego na skutek pokruszenia i przemieszczenia wyściółki oraz zniszczenie wyściółki przez owady.
W przypadku układu tapicerskiego bezsprężynowego wyściółkę układa się bezpośrednio na twarde podłoże lub na podłoże z pasami pokryte gęstym płót­nem workowym Outą). Jeśli nie można wykorzystać starego płótna, należy dać nowe, przybić do ramy najpierw z jednej strony, mocno naciągnąć, przybić ze strony przeciwnej, a następnie zamoco­wać z pozostałych stron. Podczas przy­krawania oraz przybijania płótna do ramy lub oskrzyń należy zwracać uwa­gę, aby układ krzyżujących się nitek nie był zniekształcony, lecz prostopadły do siebie. Następnie przeszywa się płótno grubym szpagatem, podkładając pod niego jednakowej grubości warstwę wy-ściółki. Odcinki przeszytego szpagatu powinny zawierać się w granicach 100 —150 mm długości. Aby materiał wy-ściółkowy nie przedostawał się przez materiał pokryciowy, na wyściółkę na­kłada się płótno i przybija go w czterech narożnikach (jeśli oskrzynia lub rama jest okrągła, w czterech przeciwległych miejscach), a następnie naciąga i mocuje w pozostałych miejscach. Po zamoco­waniu płótna nakłada się i mocuje mate­riał pokryciowy.

Wymiana materiałów pokryciowych. Uszkodzone, przetarte lub wypłowiałe materiały pokryciowe (jeśli nie da się ich zacerować lub odplamić) zazwyczaj wy­mienia się na nowe, dobrane do stylu mebla. Jeśli mebel jest sygnowany, a ma­teriał oryginalny, lepiej oddać go do renowacji do Pracowni Konserwacji Za­bytków. Posługując się starym materiałem jako wzorcem, należy wyciąć nową for­matkę odpowiednio dobranego mate­riału (przy tkaninach wzorzystych nale­ży zwracać uwagę na układ wzorów) i przystąpić do jego mocowania zwraca­jąc uwagę na napięcie materiału pokry­ciowego.
Aby napięcie materiału pokryciowe­go było prawidłowe, należy najpierw zamocować go szpilkami w narożni­kach, a potem jedną krawędź, poczyna­jąc od jej środka na boki. Podobnie postępuje się z krawędzią ze strony przeciwnej i z dwiema pozostałymi. Za­nim przystąpimy do przybijania tkaniny do ramy lub oskrzyni, należy wykonać odpowiednie zakładki na złączach boków. Jeśli tkanina siedziska ma być połączona z tkaniną na bocznych powierzchniach fotela czy kanapy, nale­ży je zszyć na krawędzi. W tym celu tworzy się niewielką zakładkę i prostym ściegiem przy użyciu wygiętej igły zszy­wa tkaniny. Ściegi powinny być możliwie drobne i dobrze dociągnię­te. Potem naciąga się tkaninę na bod-nach (wąskie powierzchnie tapicerki) do dołu i po wykonaniu zakładki przybija od spodu ramiaków.
Estetyczny wygląd mebla zależy od wykończenia linii przybicia materiału pokryciowego. Linię tę przykrywa się dekoracyjną tasiemką (krepiną) przy­klejaną klejem np. glutynowym lub przybijaną dekoracyjnymi gwoździami. Odległość między dwoma gwoździami można wyznaczyć szablonem (liste­wką), którego szerokość, stanowiącą odległość między gwoździami, ustala się przed przystąpieniem do naprawy.