Meble Antyki

Wykańczanie woskiem jest jednym z najstarszych sposobów wykańczania po­wierzchni drewna, stosowanym już w starożytności aż do XVIII wieku, tj. do momentu, gdy zaczęto stosować poli­turę. Powłoka woskowa jest aksamitna, miękka, delikatna, ma połysk i przede wszystkim jest łatwa do wykonania i od­świeżenia. Najlepiej wykańcza się nią drewno dębowe, mahoniowe oraz wsze­lkie imitacje hebanu.
Do wykańczania powierzchni mebli używa się wosku pszczelego, carnauba i parafiny. Parafina jest mieszaniną sta­łych węglowodorów nasyconych wy­dzielanych z frakcji ropy naftowej. Jest zbyt miękka, aby można było nią wykań­czać drewno, ale ze względu na jasny kolor może być dodawana do innych wosków (np. pszczelego) w celu rozja­śnienia nakładanej powłoki. Wosk carnauba (brazylijski), pocho­dzący z palmy brazylijskiej, jest biały i twardy. Z trzech wymienionych wos­ków ma najwyższą temperaturę topnie­nia i jest najdroższy. Do wykańczania powierzchni naj­częściej używany jest żółty i biały wosk pszczeli. Preferowany jest wosk biały (żółty zawiera trochę zanieczyszczeń) i przezroczysty wosk pszczeli oczyszcza­ny w wodzie, filtrowany i rozjaśniany na słońcu. Są dwie typowe metody wykańczania mebli woskiem. Pierwsza polega na wcieraniu wosku w wewnętrzne i zewnętrzne powierzch­nie mebla. Wosk wciera się w powierz­chnię drewna korkiem, a następnie roz­ciera delikatny pył ceglany polerując powierzchnię szmatką.
Druga metoda polega na wykańcza­niu powierzchni mieszaniną terpentyny i wosku pszczelego. Do mieszaniny pod­grzanej w podwójnym naczyniu dodaje się ochry oxfordzkiej (w celu uzyskania odpowiedniej barwy) i werniksu kopalowego. Z ostudzonej mieszaniny for­muje się kulki i rozciera je ostrą szczotką na powierzchni wzdłuż włókien drewna. W przypadku wykańczania drewna porowatego lub czerwonego różanego czy amarantowego, na wosk rozpyla się spudrowany szelak, który wciera się energicznie w powierzchnię tak, aby wypełnił pory i polepszył barwę drewna. Do wykańczania hebanu zamiast szela­ku używa się kalafonii. Do wykań­czania powierzchni mebli okleinowanych najlepszy jest topiony wosk pszcze­li (lepiej wnika w otwarte pory) wciera­ny w powierzchnię drewnianą mebli ściśle związa­ną wiązką szmat. Gdy wosk zastygnie, jego nadmiar usuwany jest gładzicą z de­likatnie zaokrąglonym brzegiem, a osta­tecznie polerowana włosiem końskim powierzchnia może błyszczeć jak lustro. Stosowanie zbyt gorącego wosku może być przyczyną odklejania okleiny. Wed­ług Roubo do woskowania stosuje się również mieszaninę wosku i oleju w sto­sunku 2:1. Wciera sieją szorstką szczo­tką.

Receptury wosków zemulgowanych w wodzie i rozpuszczonych w terpentynie lub benzynie oraz sposób ich zastosowania.
Wosk wodny: 60 g mydła, 120 g żół­tego wosku i 20 g węglanu potasowego gotować w 1 1 wody przez pół godziny, a następnie schłodzonym roztworem nacierać powierzchnię i po wyschnięciu wyczyścić ją szczotką.
Wosk terpentynowy: rozpuścić 100 g żółtego wosku, dodać 400 g terpentyny, dobrze wymieszać i ochłodzić. Po dwóch dniach od natarcia powierzchni woskiem oczyścić ją twardą szczotką.
Wosk benzynowy: rozpuścić 1 część wosku, dodać 2 części benzyny, dobrze wymieszać i ostudzić. Schłodzonym wo­skiem nacierać powierzchnię. Wosk ben­zynowy wysycha szybciej niż wosk terpentynowy. Aby po­wierzchnia była dobrze nawoskowana, należy:
120 g wosku rozpuścić w 100 g roz­grzanej terpentyny, a kiedy roztwór osty­gnie na tyle, że zacznie krzepnąć, dolać powoli (ciągle mieszając) 50—100 g alkoholu. Im więcej alkoholu, tym bar­dziej należy nacierać powierzchnię, a wówczas uzyska się ładniejszą po­włokę.
W 3 1 wody gotować, aż do rozpusz­czenia, 250 g potażu (węglan potasu) dodając 500 g pokrojonego na cienkie płatki białego wosku. Wszystko razem gotować dopóty, dopóki wosk zupełnie się nie zmydli, a w mieszaninie nie pozostaną żadne grudki.

Do barwienia drew­na mebli na kolor mahoniu najlepsze jest drewno czereśni, olchy, brzozy, wiązu oraz buka i jesionu. Na szczególną uwagę zasługuje po­wszechnie stosowany „Brunat Bismar-ka” (zaprawa mahoniowa). Brunat Bismarcka obejmuje swą na­zwą brunaty zasadowe i tłuszczowe. Brunaty zasadowe barwią drewno mebli na kolor mahoniowy, są rozpuszczalne w wodzie i alkoholu, lecz mało odporne na działanie światła. Brunaty tłuszczowe są rozpuszczal­ne w alkoholu i znalazły szerokie za­stosowanie przy produkcji past i zapraw do drewna.
Aby zabarwić drewno na mahoń, należy w wodzie z dodatkiem ałunu wygotować trociny, wióry lub skrawki okleiny mahoniowej i gorący wywar nanosić na drewno. Można również na powierzchnię drewna nanieść wodny roztwór nadmanganianu potasu (50 g nadmanganianu potasu na 1l wody). Po wyschnięciu powierzchnię drewna politurować, dodając do politury barwni­ków anilinowych, — czerwonego i żół­tego w równych ilościach oraz brunat­nego trochę więcej aniżeli żółtego i czer­wonego łącznie. Czereśnię, olchę i brzozę można ró­wnież barwić zaprawiając uprzednio wygładzoną powierzchnię rozcieńczo­nym kwasem azotowym. Po wyschnię­ciu powierzchni wygładzić ją pumeksem nasyconym olejem i politurować (politurą z niewielką ilością wyciągu z orselii). Drewno bukowe mebli można barwić za­prawiając powierzchnię mieszaniną utworzoną z rozpuszczenia 56 g smo­czej krwi* w 1,13 1 spirytusu winnego (butelkę z mieszaniną przechowywać w ciepłym miejscu, regularnie nią wstrząsając).

Do barwienia drewna mebli na palisander najbardziej nadaje się orzech pasiasty, chociaż sosna i jodła także dobrze imitu­ją palisander. 300 g wody należy rozpuścić 50 g dwuchromianu potasu i nanieść na dre­wno. Podobnie jak w przypadku bar­wienia drewna na mahoń, po wyschnię­ciu powierzchnię drewna należy wygła­dzić pumeksem nasyconym olejem, a do politury dodać trochę barwników anili­nowych: czerwonego, żółtego i fioleto­wego. Drewno bukowe należy zaprawiać roztworem szkarłatu anilinowego, do­dając do politury dobrze roztartej koszenili.

Do imitacji hebanu należy używać drewna o małych porach, dużej gęstości i niewidocznych słojach rocznych (dos­konała do tego celu jest grusza). Po zaprawieniu drewna mebli na czarno można wykorzystać jeszcze czerń anilinową, na przykład nigrozynę, którą dodaje się do politury. Najpiękniejszą imitację hebanu sta­nowi drewno wygotowane w kleju ry­bim, a następnie w wywarze z kory dębowej, a potem zaprawione zaprawą żelazową.

Przy naprawie mebli, a szczególnie tam, gdzie elementy są już sklejone i nie można dopuścić do rozklejenia spoiny przez zaprawę, drewno barwimy powie­rzchniowo. W niektórych przypadkach, np. przy naprawie intarsji mebli Roent­gena, który przebarwiał okleinę w intar­sji na całej jej grubości, zachodzi konie­czność barwienia wgłębnego.
W wyniku barwienia powierzchniowego barwnik wnika na głębokość 0,5—1 mm, w zależności od gatunku drewna, rodzaju barwnika i rozpusz­czalnika oraz czasu działania roztworu na drewno. Barwienie powierzchniowe powinno być przeprowadzane w pomie­szczeniu czystym, suchym (o temperatu­rze 18—20°C), pozbawionym kurzu, który utrudnia zwilżanie powierzchni.
Do barwienia powierzchniowego należy używać barwników i za­praw, które nanosi się pędzlem, gąbką lub tamponem (nie wolno nanosić watą, gdyż zostaje na powierzchni). Pędzel zanurza się na głębokość 4/5 długości włosa, a po wyjęciu lekko otrząsa i po­ciąga szybko i równomiernie powierzch­nię wzdłuż włókien. Roztwór nanosi się w takiej ilości, aby na powierzchni pozo­stał jego nadmiar, który usuwa się wyci­śniętym pędzlem lub gąbką. Czynność tę powtarza się w poprzek włókien. W celu uzyskania równomiernego wy-barwienia (w przypadku dużych powie­rzchni), przed barwieniem można za­stosować metodę zwilżania całej powie­rzchni tym środkiem, w którym roz­puszczona jest zaprawa. Dotyczy to szczególnie miękkich i porowatych ga­tunków drewna oraz przekrojów po­przecznych, które zabarwiają się inten­sywnie i stają się ciemniejsze od pozos­tałej części materiału. Jeśli się barwi meble różnych gatunków na ten sam kolor, to do ciemnego drewna używa się jaśniejszych i rzadszych zapraw, a do jasnego — ciemniejszych i gęstszych.

Zaprawy meblowe czarne. W celu wykonania zaprawy czarnej należy wykorzystać je­den z niżej opisanych sposobów jej przyrządzania. Do czystego płóciennego woreczka włożyć 100 g ekstraktu z drewna brazy­lijskiego i gotować w 1 l wody dwie godziny. Wyjąć woreczek z ekstraktem, a do wywaru dodać 25 g sody krystalicz­nej, zbierając łyżką powstające w naczy­niu kożuchy (jeśli barwimy drewno twa­rde, płyn należy rozcieńczyć wodą). Ta­ką gorącą zaprawą pokryć drewno, a gdy wyschnie, w celu uzyskania moc­nej czerni, zastosować jeszcze roztwór z 10 g dwuchromianu potasu i 1,5 l wody.
W 100 g wody rozpuścić 10 g chloro­wodorku aniliny i dodać 0,5 g chlorku miedziowego. Drewno pokryć gorącym roztworem, a gdy wyschnie jego powie­rzchnię pociągnąć roztworem 10 g dwu­chromianu potasu rozpuszczonego w 200 g wody. Po wyschnięciu otrzymamy głęboką czerń. Jest to znakomita za­prawa odporna na działanie światła, powietrza, chloru i kwasów.
W 2,26 l wody zagotować 0,45 kg drewna kampeszowego (w postaci pyłu i wiórów), dodać 2 garście skorup z orzecha włoskiego, zagotować i od-cedzić. Do powstałej mieszaniny wlać 0,56 1 octu winnego i gorący barwnik nakładać na drewno. Po wyschnięciu powierzchni nałożyć na nią gorący wod­ny roztwór zielonego siarczanu miedzi (28,3 g siarczanu na 1,13 1 wody).

Zaprawy meblowe popielate. Są to zaprawy, którymi najlepiej barwi się drewno ja­woru i dębu. Stosuje się je według jed­nego z niżej podanych sposobów. Należy przygotować ekstrakt z drew­na brazylijskiego (zaprawy czarne) bio­rąc na podaną ilość wody 50 g ekstraktu. Po wyschnięciu pierwszego roztworu powierzchnię powleka się roztworem uzyskanym ze 150 g siarczanu miedzi rozpuszczonego w 1 l wody. Wrzącym roztworem uzyskanym z rozpuszczenia 150 g siarczanu żela­zawego w 1,5 l wody należy powlec drewno, a gdy wyschnie, pokryć je wrzą­cym roztworem uzyskanym z rozpuszczenia 30 g kwasu pyrogallusowego w 1 1 wody (siarczan żelazawy musi być zielony, nie zwietrzały). Stosując tę za­prawę można uzyskać jasnoszarawy ko­lor drewna. Stosując roztwór przygotowany 450 g siarczanu żelazawego rozpuszczonego w 1,5 l wody oraz 200 g kwasu pyrogallusowego rozpuszczonego w 1 l wody i postępując jak wyżej, można uzyskać ciemnopopielaty kolor drewna.

Zaprawy meblowe brunatne. Zaprawy te sto­suje się w celu uzyskania z tańszych gatunków drewna imitacji orzecha czy dębu lub w celu nadania z natury bruna­tnemu drewnu starego wyglądu. Na szczególną uwagę zasługuje „Brunat kaselski” (zaprawa orzecho­wa). Jest on znany jako zaprawa po­wszechnie stosowana do barwienia me­bli. Brunat kaselski” jest odporny na działanie światła i barwi równo prawie wszystkie gatunki drewna. Stosuje się go do barwienia w postaci roztworu wod­nego o stężeniu 1—10%, a dla lepszego wnikania w drewno — z dodatkiem 1—5% amoniaku. Zaprawy brunatne przygotowuje się według jednego z niżej opisanych sposo­bów. Zebrane na jesieni z dojrzałych orze­chów włoskich zielone trochę pokruszo­ne łupiny należy zostawić na dwa mie­siące, by przegniły. Potem fermentujące łupiny potłuc w moździerzu i zagoto­wać, dodając kilka kawałków ałunu (siarczanu glinowo-potasowego) i wody (na 1 część ałunu 2 części wody).
W 1 l wody gotować 166 g katechiny stale mieszając. Gdy katechina się roz­puści, roztwór przecedzić i powtórnie zagotować, dodając 1/10 część ałunu. Gorący roztwór nanieść na drewno, a gdy zupełnie wyschnie, nanieść roz­twór utworzony z 40 g dwuchromianu potasu i 1 l wody. Drewno uzyskuje kolor kasztanowatobrązowy. W 1 l wody rozpuścić 50—100 g żół­tego chromianu potasu i gorący roztwór nanieść na drewno. Drewno dębowe traktowane tą zaprawą uzyskuje barwę ciemnobrązową, sosna i jawor — żółto-brunatną, orzech — czerwonobrunatną. Do 1 l wody dodać 75 g węglanu potasu i 200 g „Brunatu kaselskiego”. Otrzymaną mieszaninę zagotować i wrzący roztwór nanieść na drewno. Gdy pierwsza zaprawa* wyschnie, na­nieść roztwór 25 g kwasu pyrogalluso­wego, rozpuszczonego w 1 1 wody.
W 1 l wody rozpuścić 100 g taniny i otrzymany roztwór nanieść na drewno. Następnie przygotować i nanieść na powierzchnię drewna roztwór 100 g dwuchromianu potasu rozpuszczonego w 1,5 1 wody. Gdy drewno wyschnie, nanieść (uprzednio przecedzając) roz­twór 100 g katechiny ugotowanej w 1 l wody. Drewno zabarwione w ten sposób ma kolor starego dębu. Podobne efekty barwienia drewna dębowego na stary dąb uzyskuje się przez oddziaływanie na nie parami amo­niaku. Utleniający się amoniak wchodzi w reakcję z garbnikami i nadaje drewnu dębowemu piękny ciemnobrunatny ko­lor. Zabieg ten trzeba wykonywać w szczelnej komorze, w której prze­strzeń wokół barwionego drewna wyno­si około 10 cm. Gaz powinien działać na drewno co najmniej przez 24 godziny. Wyższa temperatura powietrza przy­spiesza działanie pary. W ten sposób uzyskuje się jednostajną, trwałą barwę.

Zaprawa meblowa czerwona. Do 0,9 kg czys­tego pyłu drewna brazylijskiego należy dodać 18 1 wody i do uzyskanej miesza­niny włożyć tyle okleiny aby płyn ją przykrywał. Gotować przez 3 godziny, a potem dodać 56 g kwasu azotowego i trzymać okleinę w roztworze, aż osiąg­nie żądany kolor.

Zaprawa meblowa niebieska. Do czystego szklanego pojemnika należy wlać 0,45 1 oleju witriolowego (kwasu siarkowe­go). Dodać do tego 113 g indygo i po­stępować jak wyżej, aż do uzyskania odpowiedniej barwy. Barwniki czerwony oraz niebieski mogą być używane do barwienia markieterii.